“Học gì” hay “Học như thế nào”?
Chúng ta đang sống trong một thế giới BANI (Mong manh, Lo âu, Phi tuyến tính, Khó lý giải) và thị trường lao động đang trải qua một cuộc tái cấu trúc mạnh mẽ, nơi gần một nửa kỹ năng hiện tại sẽ bị gián đoạn chỉ trong 5 năm tới. Điều này đặt ra một câu hỏi nền tảng cho giáo dục: Nếu kiến thức chuyên môn có “hạn sử dụng” ngày càng ngắn, vậy đâu là giá trị bền vững mà nhà trường cần trang bị cho người học?
Câu trả lời không nằm ở việc cố gắng nhồi nhét thêm kiến thức, mà nằm ở một sự thay đổi triết lý sâu sắc. Thay vì tập trung vào câu hỏi “học gì”, giáo dục tương lai phải ưu tiên câu hỏi “học như thế nào”. Để làm được điều đó, chúng ta cần xây dựng hai trụ cột cốt lõi: tư duy Học tập Suốt đời (Lifelong Learning) và triết lý Giáo dục Khai phóng (Liberal Arts Education). Đây không phải là những xu hướng mới, mà là những nguyên tắc nền tảng giúp xây dựng năng lực tư duy và năng lực thích ứng cho mỗi cá nhân trong kỷ nguyên bất định.
Học tập Suốt đời: Kỹ năng Sinh tồn trong Kỷ nguyên Số
Trong một thế giới mà kiến thức và kỹ năng cũ nhanh chóng trở nên lỗi thời, việc học không thể kết thúc sau khi rời ghế nhà trường. Học tập suốt đời (Lifelong Learning) không chỉ là một khẩu hiệu, mà đã trở thành một yêu cầu tất yếu để tồn tại và phát triển.
- Định nghĩa lại việc học: Học tập suốt đời là quá trình tiếp thu, cập nhật tri thức và phát triển bản thân một cách liên tục, không giới hạn bởi thời gian hay không gian học tập truyền thống. Nó bao gồm cả học tập chính quy (ở trường), phi chính quy (đào tạo tại nơi làm việc) và không chính quy (tự học, học qua cộng đồng).
- Sự cần thiết về kinh tế: Với dự báo 44% kỹ năng sẽ bị gián đoạn và 60% người lao động cần đào tạo lại vào năm 2027, học tập suốt đời trở thành một mệnh lệnh kinh tế. Nó giúp mỗi cá nhân duy trì khả năng tuyển dụng, nâng cao năng lực cạnh tranh và linh hoạt chuyển đổi nghề nghiệp khi cần thiết.
- Sứ mệnh mới của giáo dục chính quy: Điều này làm thay đổi một cách cơ bản vai trò của các trường phổ thông và đại học. Mục tiêu của chúng không còn chỉ là truyền đạt một khối kiến thức cố định. Thay vào đó, sứ mệnh quan trọng hơn là “gieo trồng” tư duy ham học hỏi, sự tò mò và các kỹ năng tự học để mỗi người học trở thành một cá nhân chủ động, có khả năng tự điều hướng quá trình phát triển của chính mình trong suốt cuộc đời.
Nói cách khác, trong một thế giới biến đổi, năng lực học hỏi trở nên quan trọng hơn cả kiến thức đã học.
Giáo dục Khai phóng: Xây dựng một Tư duy Linh hoạt và Đa chiều
Nếu Học tập suốt đời là một quy trình, thì Giáo dục Khai phóng chính là triết lý cung cấp nền tảng tư duy cho quy trình đó. Thường bị hiểu lầm là “chương trình học cho giới tinh hoa” hoặc thiếu tính thực dụng, Giáo dục Khai phóng (Liberal Arts Education) thực chất lại là phương pháp hiệu quả nhất để xây dựng những năng lực cốt lõi mà thế giới BANI đòi hỏi.
- Định nghĩa lại mục tiêu giáo dục: Giáo dục Khai phóng là một triết lý nhằm phát triển con người một cách toàn diện, thay vì chỉ đào tạo chuyên môn hẹp. Mục tiêu của nó là “cởi trói” người học khỏi những giáo điều và khuôn mẫu, giúp họ phát triển tư duy độc lập, tư duy phản biện, và khả năng kết nối các ý tưởng từ nhiều lĩnh vực khác nhau.
- Câu trả lời cho các vấn đề phức tạp: Các vấn đề lớn của thế giới hiện đại như biến đổi khí hậu, bất bình đẳng xã hội hay đạo đức AI không bao giờ nằm gọn trong một môn học duy nhất. Chúng đòi hỏi tư duy liên ngành – khả năng tổng hợp kiến thức từ khoa học, xã hội, nhân văn và nghệ thuật để có một cái nhìn toàn diện. Đây chính là thế mạnh cốt lõi của Giáo dục Khai phóng.
- Sự tương thích đáng kinh ngạc với thị trường lao động: Có một sự tương ứng trực tiếp giữa các kỹ năng được rèn luyện trong môi trường giáo dục khai phóng và danh sách các kỹ năng hàng đầu của Diễn đàn Kinh tế Thế giới. Các kỹ năng như tư duy phân tích, tư duy sáng tạo, giao tiếp, hợp tác và giải quyết vấn đề phức tạp chính là sản phẩm của một nền giáo dục đa ngành. Một sinh viên ngành lịch sử học cách phân tích các nguồn thông tin phức tạp và nhận diện các quy luật ngầm, đây là kỹ năng vô giá trong lĩnh vực phân tích dữ liệu hiện đại.
- “Bảo hiểm” cho sự nghiệp dài hạn: Trong khi một tấm bằng nghề có thể mang lại lợi thế ban đầu trên thị trường lao động, các nghiên cứu cho thấy lợi thế này có xu hướng giảm dần theo thời gian. Ngược lại, những người tốt nghiệp từ các chương trình khai phóng, dù khởi đầu chậm hơn, thường bắt kịp và thậm chí vượt qua về thu nhập trong dài hạn. Lý do là vì các kỹ năng có thể chuyển giao của họ (tư duy phản biện, giao tiếp, lãnh đạo) trở nên ngày càng có giá trị hơn ở các vị trí quản lý cấp cao.
Trang bị La bàn thay vì Bản đồ
Trong một thế giới thay đổi quá nhanh, việc trao cho người học một tấm bản đồ chi tiết (một bộ kiến thức chuyên môn hẹp) có thể khiến họ lạc lối khi địa hình thay đổi. Thay vào đó, sứ mệnh của giáo dục hiện đại là phải trang bị cho mỗi người một chiếc la bàn đáng tin cậy.
Chiếc la bàn đó được tạo nên từ hai thành phần không thể tách rời: tư duy Học tập Suốt đời như một cam kết hành động, và nền tảng Giáo dục Khai phóng như một hệ điều hành tư duy. Sự kết hợp này không chỉ tạo ra những người lao động có năng lực, mà còn tạo ra những công dân có tư duy độc lập, khả năng thích ứng và sự kiên cường để đối mặt với bất kỳ tương lai nào, dù nó có bất định đến đâu. Đó chính là sự chuẩn bị đích thực và giá trị nhất mà giáo dục có thể mang lại.
