Khi thế giới “hỗn loạn” và Giáo dục buộc phải thay đổi

Có một cảm giác chung mà nhiều người trẻ ngày nay đang trải nghiệm: thế giới dường như đang thay đổi nhanh hơn những lời khuyên mà họ nhận được. Những con đường sự nghiệp được vạch ra, những định nghĩa về thành công được kế thừa từ thế hệ trước dường như không còn hoàn toàn khớp với thực tại. Cảm giác này không hề sai. Chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên mà tấm bản đồ cũ không còn đủ để điều hướng một lãnh thổ mới đầy biến động.

VUCA: Thế giới mà Giáo dục Truyền thống được thiết kế để Chinh phục

Ra đời từ những năm 1980-1990 trong môi trường quân đội Hoa Kỳ để mô tả thế giới hậu Chiến tranh Lạnh, VUCA nhanh chóng trở thành một khái niệm phổ biến trong kinh doanh để mô tả một môi trường ngày càng khó đoán định. VUCA giống như một con đường quen thuộc bắt đầu xuất hiện những khúc cua bất ngờ.

• Volatility (Biến động): Đề cập đến tốc độ và quy mô của sự thay đổi. Mọi thứ diễn ra nhanh chóng, đột ngột và khó lường, từ thị trường tài chính đến xu hướng công nghệ.
• Uncertainty (Bất định): Tương lai trở nên khó dự báo hơn vì thiếu thông tin. Kinh nghiệm trong quá khứ không còn là một chỉ báo đáng tin cậy cho các sự kiện sắp tới.
• Complexity (Phức tạp): Vô số yếu tố kết nối chằng chịt, chồng chéo lẫn nhau. Trong một hệ thống phức tạp, thường không có mối quan hệ nhân-quả rõ ràng, khiến việc phân tích trở nên thách thức.
• Ambiguity (Mơ hồ): Sự thiếu rõ ràng và khả năng có nhiều cách diễn giải khác nhau cho cùng một tình huống. Thông tin có thể mâu thuẫn hoặc không đầy đủ, gây khó khăn cho việc ra quyết định.

Về cơ bản, hệ thống giáo dục truyền thống được xây dựng để tạo ra những cá nhân có thể thành công trong thế giới VUCA: có kiến thức chuyên môn sâu, tuân thủ quy trình và giải quyết các vấn đề đã biết. Đó là một hệ thống được tối ưu hóa cho sự ổn định tương đối, nơi những biến động vẫn có thể được quản lý bằng tầm nhìn và sự thấu hiểu.

TUNA: Khi sự Hỗn loạn được Nâng cấp

Khi thế giới tiếp tục biến đổi, nhiều nhà phân tích cho rằng VUCA không còn đủ để mô tả mức độ dữ dội của những thay đổi. Khái niệm TUNA ra đời vào năm 2016 như một “bản nâng cấp”, nhằm phản ánh một thực tại còn khắc nghiệt hơn.

So với VUCA, TUNA giữ lại hai yếu tố là Bất định (Uncertainty) và Mơ hồ (Ambiguity), nhưng nâng cấp hai yếu tố còn lại để phản ánh một cấp độ thách thức mới:

• Turbulence (Hỗn loạn): Đây là sự leo thang của Volatility. Nó không chỉ mô tả sự thay đổi nhanh mà còn là sự biến động mạnh mẽ, dữ dội và đa chiều, tạo ra một môi trường hỗn loạn ở mức độ cao hơn.
• Novel (Mới lạ/Chưa từng có): Yếu tố này thay thế cho Complexity và mang một ý nghĩa sâu sắc hơn. Nó nhấn mạnh rằng các thách thức chúng ta đối mặt không chỉ phức tạp mà còn hoàn toàn mới, chưa từng có tiền lệ trong lịch sử. Đại dịch COVID-19 hay sự bùng nổ của AI tạo sinh là những ví dụ điển hình – những sự kiện mà không có bất kỳ “sách hướng dẫn” nào để tham khảo.

BANI: Thực tại của Thế hệ Hiện đại

Và BANI là thế giới mà chúng ta đang thực sự sống, một khái niệm được nhà tương lai học Jamais Cascio đề xuất sau những cú sốc toàn cầu như đại dịch, khủng hoảng khí hậu và sự trỗi dậy của AI. Nếu VUCA mô tả môi trường bên ngoài, thì BANI đi sâu vào việc chẩn đoán trạng thái của các hệ thống và phản ứng tâm lý của con người bên trong chúng.

• Brittle (Mong manh): Các hệ thống, dù có vẻ ngoài vững chắc, thực chất lại cực kỳ dễ sụp đổ trước những cú sốc nhỏ. Điều này tác động trực tiếp đến giáo dục: một lộ trình sự nghiệp được vạch ra cẩn thận có thể trở nên vô nghĩa chỉ sau một đêm vì một công nghệ mới ra đời. Tấm bằng đại học không còn là tấm vé bảo hiểm trọn đời.
• Anxious (Lo âu): Đây là trạng thái tâm lý thường trực khi đối mặt với sự mong manh và quá tải thông tin. Nỗi lo về việc AI sẽ thay thế việc làm, áp lực phải liên tục cập nhật bản thân, và sự bất an về tương lai là những trải nghiệm rất thật. Một nghiên cứu cho thấy hơn 50% sinh viên đại học lo lắng về viễn cảnh thất nghiệp sau khi tốt nghiệp.
• Non-linear (Phi tuyến tính): Mối quan hệ nhân-quả logic bị phá vỡ. Nỗ lực không phải lúc nào cũng tỷ lệ thuận với kết quả. Con đường “học giỏi -> vào trường top -> có việc tốt” không còn là một đường thẳng chắc chắn. Đôi khi, một dự án cá nhân, một kỹ năng tự học lại mở ra những cơ hội lớn hơn cả một tấm bằng danh giá.
• Incomprehensible (Khó lý giải): Các sự kiện xảy ra vượt ngoài khả năng giải thích thông thường, ngay cả khi có đầy đủ dữ liệu. Trong giáo dục, điều này có nghĩa là việc chỉ học thuộc lòng những “sự thật” trong sách giáo khoa là không đủ. Thế giới đòi hỏi khả năng tự tạo ra ý nghĩa (sense-making) từ một biển thông tin hỗn loạn.

Khủng hoảng của Giáo dục trong một Thế giới đã Thay đổi

Hệ thống giáo dục truyền thống, được thiết kế cho một thế giới có thể dự đoán và vận hành theo logic tuyến tính, đang bộc lộ sự không tương thích một cách rõ rệt trong thế giới BANI.

Sự khủng hoảng này thể hiện ở chỗ:

• Nhà trường dạy chúng ta đi theo những con đường thẳng, trong khi thế giới vận hành một cách phi tuyến tính.
• Nhà trường tập trung vào việc ghi nhớ kiến thức, trong khi kiến thức đang lỗi thời với tốc độ chóng mặt và có thể dễ dàng truy cập bằng công nghệ.
• Nhà trường thường bỏ qua trạng thái “Lo âu” – sức khỏe tinh thần của người học, trong khi đây lại là yếu tố nền tảng để có thể học tập và phát triển.

Nói cách khác, rất nhiều người trẻ đang được trang bị một bộ công cụ được thiết kế cho một thế giới không còn tồn tại. Việc bám víu vào một mô hình giáo dục như vậy không chỉ là không hiệu quả, mà còn là một rủi ro, tạo ra một thế hệ dù có bằng cấp nhưng lại thiếu đi năng lực cốt lõi để đối mặt với thực tại: khả năng thích ứng, sự kiên cường và tư duy linh hoạt.

Yêu cầu Cấp thiết về một Cuộc cách mạng Giáo dục

Việc giải mã sự tiến hóa từ VUCA đến BANI cho chúng ta một bức tranh rõ ràng về thực tại ngày càng mong manh, lo âu và khó lường. Đây không phải là một bài tập học thuật về thuật ngữ, mà là một sự thừa nhận cấp thiết về bản chất của thế giới hiện đại. Sự chẩn đoán này cho thấy một sự thật đáng báo động: hệ thống giáo dục hiện tại của chúng ta được xây dựng cho một thế giới đã qua.

Để chuẩn bị cho thế hệ tương lai, chúng ta không thể chỉ đơn thuần điều chỉnh chương trình học, mà cần một cuộc cách mạng trong tư duy và triết lý giáo dục.

Nhà giáo dục John Dewey đã từng nói: “Giáo dục không phải là sự chuẩn bị cho cuộc sống. Giáo dục chính là cuộc sống”.

Trong kỷ nguyên BANI, câu nói này trở nên đúng đắn hơn bao giờ hết. Giáo dục không chỉ là sự chuẩn bị cho tương lai, mà chính là quá trình kiến tạo ra tương lai đó. Việc hiểu rõ thế giới hỗn loạn mà chúng ta đang đối mặt là bước đi đầu tiên và quan trọng nhất trong hành trình xây dựng một nền giáo dục có khả năng kiến tạo nên một tương lai kiên cường và thịnh vượng.