Sự Tái cấu trúc của Thị trường Lao động
Quy mô của sự thay đổi mà WEF dự báo là rất lớn. Báo cáo gần nhất cho thấy, trong vòng 5 năm tới (từ 2023-2027), thị trường lao động toàn cầu sẽ trải qua một sự biến động cấu trúc lên tới 23%. Điều này có nghĩa là gần một phần tư số công việc hiện tại sẽ thay đổi. Cụ thể hơn, báo cáo dự kiến sẽ có khoảng 69 triệu việc làm mới được tạo ra, nhưng đồng thời cũng có 83 triệu việc làm biến mất, dẫn đến sự sụt giảm ròng là 14 triệu việc làm trên toàn cầu.
Động lực chính đằng sau sự tái cấu trúc này là “sự gián đoạn kép” từ việc áp dụng công nghệ mới (đặc biệt là Trí tuệ Nhân tạo – AI) và các xu hướng vĩ mô khác như quá trình chuyển đổi xanh, bất ổn kinh tế và sự thay đổi trong chuỗi cung ứng. Sự dịch chuyển này không đồng đều, tạo ra sự phân cực rõ rệt giữa các nhóm ngành nghề:
- Các lĩnh vực tăng trưởng nhanh nhất: Không có gì ngạc nhiên khi các vai trò liên quan đến công nghệ và dữ liệu chiếm vị trí hàng đầu. Các vị trí như Chuyên gia AI và máy học (Machine Learning), Chuyên gia Bền vững, Chuyên gia Phân tích Kinh doanh và Chuyên gia An ninh Thông tin được dự báo sẽ có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất. Bên cạnh đó, các lĩnh vực có quy mô tăng trưởng việc làm lớn nhất lại là giáo dục (dự kiến tăng 10%, tạo ra 3 triệu việc làm mới cho giáo viên dạy nghề và giáo viên đại học), nông nghiệp và thương mại kỹ thuật số.
- Các lĩnh vực suy giảm nhanh nhất: Những tổn thất lớn nhất được dự kiến trong các vai trò hành chính và văn thư có tính lặp lại cao. Các công việc như Giao dịch viên ngân hàng, Nhân viên dịch vụ bưu chính, Thu ngân và Nhân viên nhập liệu được dự báo sẽ suy giảm mạnh nhất. Chỉ riêng vị trí nhân viên nhập liệu được dự báo sẽ mất 8 triệu việc làm trên toàn cầu.
“Hạn sử dụng” của Kiến thức: Thách thức Lớn nhất cho Giáo dục
Có lẽ phát hiện quan trọng và đáng báo động nhất từ báo cáo của WEF là một con số duy nhất: các nhà tuyển dụng ước tính rằng 44% kỹ năng cốt lõi của người lao động sẽ bị gián đoạn trong vòng 5 năm tới.
Con số này chính là chỉ số cốt lõi cho sự cải cách giáo dục. Nó có nghĩa là gần một nửa những gì một người học được hôm nay có thể sẽ trở nên kém liên quan hơn trong tương lai rất gần. Khái niệm về “hạn sử dụng” của kiến thức không còn là một phép ẩn dụ, mà đã trở thành một thực tế kinh tế. Điều này đặt ra một thách thức trực tiếp đối với mô hình giáo dục truyền thống, vốn được xây dựng trên ý tưởng truyền đạt một khối kiến thức tương đối ổn định để người học sử dụng trong suốt sự nghiệp.
Hệ quả tất yếu của sự gián đoạn kỹ năng này là một yêu cầu cấp bách về việc tái đào tạo và nâng cao kỹ năng (reskilling and upskilling) trên quy mô lớn. WEF dự báo rằng 60% người lao động sẽ cần được đào tạo lại trước năm 2027, nhưng hiện tại, chỉ một nửa trong số họ được cho là có cơ hội tiếp cận các chương trình đào tạo đầy đủ. Khoảng cách này cho thấy vai trò của giáo dục không thể chỉ dừng lại ở việc cấp bằng, mà phải mở rộng sang việc cung cấp các cơ hội học tập linh hoạt và liên tục cho người đi làm.
Ma trận Kỹ năng Mới: “Tiền tệ” của Nền kinh tế Tương lai
Vậy, nếu kiến thức chuyên môn có “hạn sử dụng”, thì đâu là “tài sản” bền vững mà người học cần trang bị? Câu trả lời nằm ở ma trận kỹ năng mới mà thị trường lao động đang đòi hỏi. Dữ liệu của WEF cho thấy một sự chuyển dịch rõ ràng khỏi các kỹ năng kỹ thuật thông thường sang các kỹ năng nhận thức bậc cao và các phẩm chất cá nhân.
Đây là 10 kỹ năng hàng đầu được các nhà tuyển dụng xác định là quan trọng nhất cho năm 2023 và xa hơn:
- Tư duy phân tích
- Tư duy sáng tạo
- Kiên cường, Linh hoạt và Nhanh nhẹn
- Động lực và Tự nhận thức
- Tò mò và Học tập suốt đời
- Năng lực công nghệ
- Sự đáng tin cậy và Chú ý đến chi tiết
- Đồng cảm và Lắng nghe tích cực
- Lãnh đạo và Tầm ảnh hưởng xã hội
- Kiểm soát chất lượng
Phân tích danh sách này cho thấy một sự thật sâu sắc: các kỹ năng được yêu cầu cao nhất không phải là năng lực chuyên môn cho một công việc cụ thể, mà là các khả năng có thể chuyển giao, áp dụng trong nhiều bối cảnh khác nhau. Chúng có thể được nhóm lại thành ba loại chính:
- Kỹ năng nhận thức bậc cao: Tư duy phân tích và Tư duy sáng tạo đứng đầu danh sách, cho thấy khả năng giải quyết các vấn đề phức tạp và tạo ra các giải pháp mới là quan trọng hơn bao giờ hết.
- Kỹ năng tự quản lý: Các phẩm chất như Kiên cường, Linh hoạt, Động lực, Tự nhận thức, và Tò mò cho thấy khả năng tự điều chỉnh, thích ứng và chủ động trong việc học hỏi của một cá nhân là yếu tố cực kỳ giá trị.
- Kỹ năng tương tác với người khác: Đồng cảm, Lắng nghe tích cực, và Lãnh đạo nhấn mạnh rằng trong một thế giới ngày càng tự động hóa, các kỹ năng đậm chất con người lại trở nên quý giá hơn.
Đây chính là nghịch lý của kỷ nguyên AI: khi máy móc ngày càng thông minh hơn, giá trị của con người lại càng nằm ở những phẩm chất mà máy móc không thể dễ dàng sao chép.
Sự chuyển dịch từ Bằng cấp đến Danh mục Năng lực
Những dữ liệu từ Diễn đàn Kinh tế Thế giới vẽ nên một bức tranh không thể chối cãi: giá trị trên thị trường lao động đang dịch chuyển từ yêu cầu một chứng chỉ tĩnh (bằng cấp) sang một danh mục năng lực động (tập hợp các kỹ năng). Một tấm bằng vẫn là một cánh cửa quan trọng, nhưng nó không còn là sự đảm bảo cho cả một sự nghiệp.
Điều này đặt ra một sứ mệnh mới cho giáo dục. Vai trò của nhà trường không chỉ là trang bị cho người học một khối kiến thức chuyên môn có thể sẽ lỗi thời, mà quan trọng hơn, là phải “gieo trồng” những năng lực cốt lõi, có thể chuyển giao và bền vững với thời gian. Đó là khả năng tư duy, khả năng thích ứng, khả năng tự học và khả năng tương tác với người khác.
Nói cách khác, mục tiêu cuối cùng của giáo dục không phải là tạo ra những người biết câu trả lời cho các vấn đề của ngày hôm qua, mà là những người có khả năng đặt ra những câu hỏi đúng và tự tìm ra giải pháp cho những thách thức chưa từng có của ngày mai. Đó chính là sự chuẩn bị đích thực cho tương lai việc làm.
